Inspiratie

Systemisch transitiemanagement: waarom een verandering terugvalt naar af

Waarom een verandering terugvalt naar af, en wat je daaraan doet: bovenstroom en onderstroom, en de vijf fases die mensen doormaken.

Het plan is goedgekeurd, de stuurgroep is voor en de medewerkers vinden het een goed idee. Een paar maanden later werkt iedereen weer zoals vroeger. De gebruikelijke verklaring is dat iemand tegenwerkt. Systemisch transitiemanagement gaat uit van iets anders: terugvallen is wat elk team en elke organisatie doet zodra er iets verandert. Wij gebruiken dat kader als bril bij programma's. Hier staat wat het inhoudt en wat wij er bij programma's mee doen.

Terug naar af is normaal

Een organisatie is een systeem. Wat eruit komt, wordt bepaald door hoe mensen op elkaar reageren, niet door wat ieder los kan of wil. Een elftal met goede spelers kan toch verliezen. Een team zonder uitblinkers kan boven zichzelf uitstijgen. Eén persoon vervangen of trainen helpt daarom weinig zolang hetzelfde patroon blijft bestaan.

Een systeem wil bovendien blijven zoals het is, want de bestaande manier van werken kost de minste energie. Zodra een verandering die manier bedreigt, trekt alles terug, ook als iedereen voor is. Dat is geen weerstand en geen slechte wil. Het is voorspelbaar. Wie dat accepteert, stopt met zoeken naar een schuldige en kijkt naar wat het patroon in stand houdt.

Bovenstroom en onderstroom

Systemisch transitiemanagement splitst een verandering in twee stromen.

De bovenstroom is wat je kunt regelen: rollen, bevoegdheden, procedures, systemen, overlegvormen en de manier waarop mensen worden beoordeeld. Wil je zelfsturende teams, maar worden mensen nog op hun eigen resultaat beoordeeld, dan wint het oude gedrag. Wil je digitaal werken terwijl de systemen daar niet op zijn ingericht, dan blijft het papier. Deze kant wordt vaak overgeslagen, omdat alle aandacht naar de zachte kant gaat. Dat herkennen wij.

De onderstroom is wat mensen zelf doormaken: de overgang van oud naar nieuw gedrag. Die verloopt in vijf fases, en dat is te voorspellen.

Vijf fases die mensen doormaken

Urgentie. Mensen komen pas in beweging als het moet, uit noodzaak of uit ambitie. Rust in de tent helpt de verandering niet.

Loslaten. Het wordt echt en mensen voelen wat ze kwijtraken: een systeem, een werkplek, invloed, collega's. Verzet daartegen is logisch.

Niet-weten. Het oude is weg en het nieuwe staat er nog niet. Routines ontbreken, soms ook basisvaardigheden. De druk om terug te gaan is hier het hoogst en de zwakke plekken van de organisatie spelen op. Hier slaagt of mislukt de verandering.

Creatie. Er wordt veel geprobeerd. De opgave is dat de experimenten bijdragen aan het gewenste resultaat.

Nieuw begin. Nieuwe routines ontstaan en worden vastgelegd. Hier meldt zich ook de volgende verandering.

Elke fase heeft mensen die opvallen, en vaak krijgen ze een etiket. Wie in de urgentie zit, heet een drammer, maar zonder die persoon start de verandering niet. Wie het verlies benoemt, heet een klager, maar die voorkomt dat je weggooit wat moet blijven. Wie in het niet-weten paniek laat zien, wijst de gaten in de aanpak aan. Dezelfde persoon kan bovendien per dag wisselen: 's ochtends in de urgentie als voorzitter van een projectgroep, 's middags het verlies benoemen als lid van de ondernemingsraad.

Wat wij er bij programma's mee doen

Gedrag dat tegenwerkt lezen wij als informatie over het systeem, niet als bezwaar tegen de planning. Paniek in het niet-weten zegt meestal waar het plan nog gaten heeft.

Welk gedrag in jouw verandering heb je tot nu toe als weerstand gelezen, terwijl het ook een fase of een gat in de bovenstroom kan zijn?